Wat is bewustzijn – en waar vind je het?

De vraag wat bewustzijn eigenlijk is, lijkt misschien eenvoudig. Maar hoe langer je erbij stilstaat, hoe meer lagen zich openen. Het gaat niet alleen over denken of weten, maar zeker ook over ervaren: wat gebeurt er in mij, terwijl ik leef?

Veel van wat we dagelijks doen, gebeurt zonder dat we er echt bij stilstaan. Iemand zegt iets, en nog voordat we het doorhebben, voelen we irritatie, verdediging of juist enthousiasme. We reageren, vaak snel en automatisch. Pas later, als de rust terugkeert, vragen we ons soms af waarom we eigenlijk zo reageerden.

Op zulke momenten wordt iets zichtbaar van hoe we functioneren. Tussen wat er gebeurt en hoe wij daarop reageren, zit meestal maar weinig ruimte. Die reactie wordt gekleurd door alles wat we met ons meedragen: opvoeding, ervaringen, overtuigingen. Wat voor de één vanzelfsprekend is, kan voor de ander onbegrijpelijk zijn. We kijken allemaal door onze eigen bril naar de wereld.

Bewustzijn begint op het moment dat je dat gaat zien. Dat je niet alleen reageert, maar ook merkt dat je reageert. Dat je voelt: hier gebeurt iets in mij. Misschien spanning, misschien boosheid, misschien onzekerheid. Op dat moment verschuift er iets. Je bent niet langer volledig samengevallen met die emotie, maar neemt er als het ware een beetje afstand van.

Dat klinkt klein, maar het is wezenlijk. Want in die afstand ontstaat ruimte. Ruimte om niet meteen mee te gaan in wat zich aandient. Ruimte om te onderzoeken waar iets vandaan komt. Waarom raakt dit mij? Wat zegt dit over mij?

Dat proces vraagt oefening. Onze eerste neiging is namelijk vaak om te oordelen. Over de ander, maar net zo goed over onszelf. Iets is goed of fout, terecht of onterecht. Dat lijkt houvast te geven, maar het sluit ook af. Zolang we oordelen, zien we vooral ons eigen gelijk bevestigd

Wanneer het lukt om iets waar te nemen zonder dat oordeel, verandert de ervaring. Een emotie mag er dan zijn, zonder dat die meteen gevolgd hoeft te worden. Ze verliest als het ware haar dwingende karakter. Wat eerst een automatische reactie was, wordt iets waar je bewust mee om kunt gaan.

Ken uzelf – als begin van vrijheid

Daarmee komt ook een andere vraag naar voren: van waaruit leef ik eigenlijk? Veel van onze reacties blijken, als je eerlijk kijkt, voort te komen uit vormen van angst. Angst om niet gezien te worden, om tekort te schieten, om controle te verliezen. Dat hoeft niet groot of dramatisch te zijn; het zit vaak juist in de kleine, alledaagse dingen.

Tegelijk is er een andere mogelijkheid. Een manier van leven waarin niet de automatische reactie centraal staat, maar het vermogen om waar te nemen en te kiezen. Waarin je jezelf niet voortdurend hoeft te verdedigen, maar kunt kijken naar wat er is, met een zekere mildheid.

Binnen de vrijmetselarij wordt die zoektocht al lang verwoord in een eenvoudige, maar indringende oproep: ken uzelf. Het is geen opdracht die je even voltooit, maar eerder een richting. Symbolen en rituelen helpen om stil te staan bij wat er in jezelf speelt, maar uiteindelijk is het een innerlijk proces dat ieder op zijn eigen manier doorloopt.

Wat daarbij helpt, is het besef dat bewustzijn niet alleen in het denken zit. We zijn gewend om alles via het hoofd te benaderen, maar ons lichaam en onze gevoelens geven minstens zoveel informatie. Je zou kunnen zeggen dat ons hele wezen voortdurend fungeert als een zender én ontvanger: we nemen subtiele signalen waar, van buitenaf en van binnenuit, en reageren daar vaak al op voordat we het beseffen. Soms weet je al dat iets niet klopt, nog voordat je het onder woorden kunt brengen. Soms reageert je lichaam sneller dan je verstand kan volgen. Wie daar gevoel voor ontwikkelt, merkt dat er meerdere lagen tegelijk actief zijn. Gedachten, gevoelens en waarneming lopen door elkaar heen. Bewust worden betekent niet dat je die lagen uit elkaar trekt, maar dat je ze leert herkennen.

Een belangrijk onderdeel daarvan is het vermogen om in het moment aanwezig te zijn. Dat klinkt eenvoudiger dan het is, want we zijn vaak ergens anders met onze aandacht. In wat geweest is, of in wat nog moet komen. Verwachtingen spelen daarin een grote rol. Ze lijken richting te geven, maar zorgen er ook voor dat de werkelijkheid zelden voldoet aan wat we ervan hadden gemaakt.

Wanneer die verwachtingen losser worden, ontstaat er meer openheid. Je ziet beter wat er daadwerkelijk gebeurt, zonder dat het meteen vergeleken wordt met hoe het had moeten zijn. Dat geeft rust, maar ook helderheid.

Toch is dit geen rechte weg omhoog. Iedereen kent momenten waarop het lukt om bewust te blijven, en momenten waarop je weer volledig wordt meegenomen door oude patronen. Dat is geen mislukking, maar onderdeel van het proces. Bewustzijn is geen eindpunt dat je bereikt, maar iets wat zich blijft ontwikkelen.

Misschien is dat wel de kern: dat je gaandeweg iets meer vrijheid ervaart. Dat je niet langer uitsluitend reageert op wat er gebeurt, maar ook kunt kiezen hoe je daarmee omgaat. Dat je milder wordt naar jezelf en daardoor ook naar anderen.

De vraag wat bewustzijn is, laat zich niet in één definitie vangen. Maar ze nodigt wel uit tot onderzoek. Niet alleen door erover na te denken, maar vooral door stil te staan bij je eigen ervaring.

Wat gebeurt er, hier en nu, in mij?

Met die vraag begint het.

Bron: Loge Spectrum te Amersfoort